Wettelijke en informele vertegenwoordiging en mentorschap

04 okt Wettelijke en informele vertegenwoordiging en mentorschap

(Wettelijke) Vertegenwoordiging en Mentorschap

Het is van belang dat zorgverleners tijdig, bij voorkeur aan het begin van de behandelrelatie, bespreken wie de patiënt vertegenwoordigt als deze zelf geen beslissing  ( meer) kan nemen over eigen welzijn, zorg en behandeling;  met andere woorden ‘wilsonbekwaam-ter-zake’ is  (wotz)

Er zijn 2 vormen van vertegenwoordiging:

Informeel:

– Iemand die door de patiënt zelf, terwijl deze wilsbekwaam is, gevraagd is als gemachtigde, wat  vervolgens  schriftelijk  wordt vastgelegd.
– De echtgenoot, een kind of andere naaste.

De gemachtigde heeft een sterkere positie dan een echtgenoot, kind of andere naaste (een huwelijksacte maakt je nog geen wettelijk vertegenwoordiger). Maar vertegenwoordiging door een echtgenoot, kind of andere naaste komt in de praktijk het meeste voor.

Wettelijk :

Dit is een mentor of curator; benoemd door de kantonrechter (Wet Curatele, Bewindvoering en Mentorschap)
Dit kan zijn:
– Een familielid als  ‘familie-mentor’ (andere familieleden kunnen ‘gehoord’ worden).
– Een vrijwillige mentor; door een Regionale Stichting Mentorschap (RSM) geworven en begeleid.
– Een hierin geschoolde professional; mentor en/of bewindvoerder/curator

Het verschil tussen vrijwillig en professioneel is in de praktijk aanzienlijk en zit vooral in de frequentie van het contact.
De vrijwillige mentor heeft meer mogelijkheid een vertrouwensband op te bouwen, zowel met de cliënt als met zorgverleners. Het contact is ca. 2x per maand;
De professionele mentor heeft minimaal  2x per jaar contact.

Wie doet wat en in welke rol?

a. Het is niet overdreven  te stellen, dat het vertegenwoordigen van iemand, die wotz is, een flinke taak en opgave is!
Er bestaat  hierover bij naasten nog veel onbekendheid en misverstand.
Een hardnekkig misverstand is: de vertegenwoordiger beslist.
Afdwingen van een ingreep kan niet; de arts behoudt altijd zijn oordeel m.b.t.  verantwoord, c.q.  zinloos medisch  handelen.

b. Wat dient een zorginstelling, het middenkader en de behandelaar/zorgverlener beleidsmatig te weten en te doen richting de dagelijkse praktijk?

c. Wat kan de Clientenraad hierbij betekenen? Waar raken deze zaken elkaar?

Vaak zal  de informele vertegenwoordiger overvallen worden door deze rol, zonder kennis van de positie, rechten en plichten. Het is niet duidelijk of- en hoe dit in de praktijk al wordt ondersteund! Een punt van actie?

Aandacht, kennis en inzicht over  wat er op alle niveaus op dit terrein speelt kan dan leiden tot verbetering, ten behoeve van de meest kwetsbaren onder ons: mensen die wils-on-bekwaam zijn.
Gelukkig  hebben we in ons land al mooie wetgeving op dit gebied.

Slechts op enkele wordt hier nu wat dieper ingegaan:

 

Knelpunten in de praktijk hebben vaak te maken met onduidelijkheid over de (wettelijke) bevoegdheden van zowel zorgverleners als vertegenwoordigers én met gebrekkige communicatie.
Meer duidelijkheid in de praktijk is daarom wenselijk.

Een goede, al  jaren bestaande wegwijzer is www.goedvertegenwoordigd.nl een initiatief van Mentorschap Nederland. Hiermee wordt voor veel situaties  taaie wettekst al verhelderd. Met als belangrijkste vraag:‘Wat is goede zorg’?

De Gezondheidsraad (GR) heeft  in 2019 het Advies Goede Vertegenwoordiging uitgebracht.

De Minister van VWS  heeft het schriftelijke antwoord hierop in juli 2021  aan de Tweede Kamer toegestuurd. Een belangrijke aanbeveling van de minister hierbij is dat ‘betrokken partijen gezamenlijk een Handreiking opstellen over wat zorgverleners, patiënten en vertegenwoordigers van elkaar mogen verwachten.”

Betrokken partijen, die belang hebben bij goede vertegenwoordiging,  zijn o.a.:
– Mentorschap Nederland,
– Beroeps- en patiëntenorganisaties (KNMG , V&VN,  PFN, NFK) ,
– Koepels van Clientenraden (NCZ, het LSR, KansPlus, LOC)
– Brancheorganisaties (Actiz, ZorgthuisNL)
– Zorginstituut Nederland
– Etc.

Daarnaast  is bekender maken van rechten,  plichten en vertegenwoordiging aan de burger van groot belang.

Het Advies van de GR uit 2019 geeft een impressie van de bestaande kennis rond vertegenwoordiging. Verwachtingen, aannames en kennis over rechten en plichten liggen behoorlijk uit elkaar!
Hierdoor zijn  kanttekeningen te plaatsen, misverstanden te inventariseren, knelpunten en mogelijke oplossingen te noemen.

Relevante wetgeving

De Wet Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (Wgbo); voor alle betrokkenen een belangrijke wet!
De WGBo gaat over de rechten en plichten van:
a. zorgverleners en
b. cliënten.

Het fundament van patiëntvertegenwoordiging ligt in deze te onbekende basale wetgeving, die in het Burgerlijk Wetboek  is ingeklemd tussen arbeidsrecht en huurrecht.
Het is ‘dwingend’ recht (andere wetgeving mag hiermee niet in strijd zijn) en  is gekoppeld aan het tuchtrecht.
De cliënt heeft het recht om  tijdig een vertegenwoordiger aan te wijzen.
Vertegenwoordiging betekent hier: de rechten en plichten van de cliënt gaan in geval van wotz over op de vertegenwoordiger.

De meeste ervaring met vertegenwoordiging is  opgedaan in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en in de psychiatrie.
Inmiddels komt vertegenwoordiging in de langdurende zorg en in de thuiszorg evenveel voor.
Het vaststellen van wotz dient uiteindelijk te worden gedaan door een onafhankelijk arts.
In geval van wotz is het 3 hoeks- gesprek ( cliënt- vertegenwoordiger – zorgverlener) de juiste overlegvorm.
Alle (BIG-geregistreerde ) zorgverleners dienen hier vaardig in te worden.
Daarmee komt ten gunste van de cliënt een nieuw evenwicht in de communicatie en wordt recht gedaan aan de toestemmingsvereiste en hoe te  handelen in geval van  wotz.
Mogelijk kan het wikken en wegen enige tijd in beslag nemen, waarbij ieders mogelijkheid  en rol gerespecteerd dient te worden.

Voorlichting m.b.t. vertegenwoordiging  is geboden in de procedure Samen beslissen (o.a. Zorginstituut 2019, campagne PFN 2021 – 2022 ).
Niet iedereen in de huis-, spreek- of behandelkamer is wilsbekwaam.

Wilsverklaring

Een belangrijke leidraad in het geval van wilsonbekwaam-ter-zake (wotz) is voor de vertegenwoordiger en zorgverlener wat de cliënt ooit, wilsbekwaam, op papier heeft gezet over wensen en grenzen; een zogenaamde ‘wilsverklaring’.
Deze wilsverklaring gaat pas in werking als de opsteller wotz wordt. Grenzen dienen te worden gerespecteerd en wensen zijn ter afweging.
(zie NVVE– Behandelverbod, Zorgverklaring, Levenswensverklaring of zelf geformuleerd)

Een goede wilsverklaring vereist onderhoud en desgewenst aanpassing en dient opgenomen te worden in het  (elektronische) patiënten dossier (EPD). De wilsverklaring is niet arts-gebonden.

Een grote stimulans voor meer bekendheid over toestemming  en de impact van vertegenwoordiging, is de recente corona-epidemie. Te vaak tastte men in het duister over wensen en grenzen
(Gommers).  NB. Euthanasie valt buiten dit onderwerp. In de praktijk, in gesprek over wensen en grenzen, verschuift het heel snel naar het thema ‘euthanasie’ gebaseerd op de euthanasiewet. Die wet is vele, vele malen bekender dan de WGBo! Dat schept veel verwarring. In geval van wotz is een euthanasieverzoek (door een ander) niet meer mogelijk!

Tip: kies tijdig  een apart gespreksmoment, waarmee desgewenst op de juiste wijze een euthanasieverzoek vast gelegd kan worden.   

Wettelijke vertegenwoordiging

De taak van wettelijke vertegenwoordigers ligt vast in de Wet Curatele, Beschermingsbewind en Mentorschap (WCBM).
Een door de kantonrechter benoemde vertegenwoordiger legt periodiek verantwoording aan de kantonrechter af.

Let op: Belangrijk voor de (overige) familie is, dat in het geval van wettelijke vertegenwoordiging, men geen actieve rol meer speelt in besluitvorming over welzijn, zorg en behandeling; soms ook niet over de  financiën, vanwege mogelijke bewindvoering.
Zo mogelijk onderhoudt de benoemde (familie)vertegenwoordiger contact met de naasten.
De Regionale Stichtingen Mentorschap (RSM) kunnen adviseren bij vragen en onduidelijkheden op dit terrein.

Als een vrijwillige mentor niet goed functioneert, is de coördinator RSM het aanspreekpunt.
Zorgverleners kunnen dit aankaarten, maar zijn niet de functie-beoordelaars.
Tijdig contact met  de klachtenfunctionaris voor advies kan een formele klacht voorkómen.
De beroepsorganisatie van professionele vertegenwoordigers én Mentorschap Nederland zijn vervolgens de aangewezen organisaties om de kwaliteitseisen waar nodig aan te passen en zorg te dragen voor relevante (bij)scholing. Deze activiteit zal in nauw overleg met de zorgvelden en  zo nodig met de wetgever dienen plaats te vinden.
Leerzaam zal zijn om tuchtzaken te analyseren.

Aanvragen van mentorschap

Er zijn informatieve stappenplannen en stroomschema’s beschikbaar voor professionals in de gezondheidszorg over Hoe te handelen bij wils-on-bekwaamheid en het vinden van een mentor.
Ook RSM’s  kunnen hierbij ondersteuning bieden. RSM’s krijgen het mentorschap en delegeren dat naar geschoolde vrijwilligers.

De financiering

De financiering van wettelijke vertegenwoordiging is voor iedere vorm gelijk en ligt vast in de wet (ca 100 euro per maand).
Echter, iedere RSM ontvangt de wettelijk vastgelegde vergoeding om hun werk /opdracht te kunnen uitvoeren en de vrijwillige mentor ontvangt een klein deel daarvan.
Voor de cliënt bestaat de mogelijkheid om  via de gemeente Bijzondere Bijstand te krijgen.
Het argument dat het te duur zou zijn, is daarom niet geldig.
Bovendien is het geen keus in geval van wils-on-bekwaamheid-ter-zake een vertegenwoordiger te hebben. Het moet, in verband met o.a. de toestemmingsvereiste (WGBo).
Ook de Wet Zorg en Dwang en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg heeft een dergelijke bepaling.

Duidelijkheid

Wanneer er sprake is van een door de kantonrechter benoemde vertegenwoordiger dient dat duidelijk en op een prominente plaats te worden vermeld in het EPD.  Deze maatregel heeft namelijk direct gevolg voor de dagelijkse werkwijze; overleg, beslissingen  etc.

Behalve taken op basis van de WGBo wordt inmiddels van vertegenwoordigers ook het nodige verwacht op het gebied van  individueel welzijn, signaleren en informeren. Dat vereist per cliënt altijd nader overleg.

Vertegenwoordiging en mentorschap: bekender maken binnen en buiten een organisatie.
Wat er bij komt kijken om samen te werken met een vertegenwoordiger  is vanaf 2020 de uitdaging; er werden  enkele nieuwe wetten van kracht, o.a. de WMCZ 2018. Hierin wordt consequent gesproken over ‘de cliënt en zijn vertegenwoordiger’. De vertegenwoordiger heeft meer kracht gekregen.

De verantwoordelijkheid voor en de impact van zorgverlening op (deels) wilsonbekwame cliënten speelt zich  af op 3 niveaus in de organisatie:

1. Voor ieder in het directe zorgcontact met de cliënt
2. Als aandachtpunt voor functies in het middenkader
3. Op beleids- bestuurlijk niveau: eindverantwoordelijk voor het bieden  van ‘goede zorg’.

In de thuiszorg

Het is wenselijk dat ook huisartsen en thuiszorgorganisaties de procedure rond vertegenwoordiging beter kennen en toepassen,  gezien de  toename van wilsonbekwame cliënten, die langer thuis blijven zonder (goed) netwerk. Te denken is aan een actieve rol van casemanagers bij de introductie en samenwerking.

Op allerlei manieren zal voorlichting hierover dienen plaats te vinden en vaardigheden ontwikkeld. A never ending story.

 

Deze tekst is afkomstig van Addy Camper:
Verpleegkundige np, senior-lid  V&VN
Voorlichter wilsverklaringen  en vertegenwoordiging  sinds 2004- heden
Vrijwillig projectmedewerker Mentorschap Nederland  2017 -2019
Lid cliëntenraad 2018 -2020, contact met NCZ sinds 2019 tot heden
Lid patiëntenorganisatie als naaste sinds 2020.

 

 

 

2 Reactie's
  • Maria Houben
    Geplaatst op 16:57h, 11 oktober Beantwoorden

    Geachte mevrouw Campert,

    Ik wil u vragen waar u de informatie betreffende b.v. de minimaal 2 x per jaar contact met cliënt wat betreft mentorschap door een professional
    Maar ik zou graag met u over meer punten van gedachte willen wisselen. Omdat het heel erg vanuit professionele hoek/ mentorschap weergegeven wordt.

    Met vriendelijke groeten,

    • NCZ
      Geplaatst op 06:29h, 12 oktober

      Beste Maria,

      Ik zal u via de e-mail introduceren bij Addy Camper!
      Vriendelijke groeten, Marika Biacsics

Geef een reactie

NCZ