Ouderenmishandeling: Wat kunnen cliëntenraden doen?

Wat is de Internationale Dag tegen Ouderenmishandeling?

De Internationale Dag tegen Ouderenmishandeling wordt jaarlijks gehouden op 15 juni en is ingesteld door de Verenigde Naties. Het doel van deze dag is om wereldwijd aandacht te vragen voor mishandeling, verwaarlozing en uitbuiting van ouderen.
De dag herinnert ons eraan dat ouderen recht hebben op een veilige omgeving,
respectvolle behandeling en de mogelijkheid om hun leven zoveel mogelijk naar eigen wens vorm te geven. Tegelijkertijd laat deze dag zien dat ouderenmishandeling een maatschappelijk probleem is dat overal kan voorkomen: thuis, in de wijk, binnen families en ook in zorgorganisaties.
Bewustwording is daarom een belangrijke eerste stap. Hoe beter we signalen
herkennen, hoe eerder hulp en ondersteuning mogelijk zijn.

Waarom is dit ook een onderwerp voor cliëntenraden?

Hoewel een themadag als deze een goed moment is om iedereen weer scherp te krijgen, is het essentieel dat de aandacht hierna niet verslapt. Zoiets stopt immers niet na 15 juni; het voorkomen van ouderenmishandeling vereist een constante inzet en een blijvende plek op de agenda.
Cliëntenraden zijn geen meldpunt voor ouderenmishandeling en verrichten geen onderzoek naar individuele situaties. Toch hebben zij wel degelijk een belangrijke rol. Cliëntenraden zetten zich in voor de belangen van cliënten en dragen bij aan de kwaliteit en veiligheid van zorg en ondersteuning. Daarbij hoort ook aandacht voor sociale veiligheid en bescherming tegen mishandeling, verwaarlozing en uitbuiting. Op die manier kunnen cliëntenraden helpen ouderenmishandeling te voorkomen.

Door het onderwerp bespreekbaar te maken kunnen cliëntenraden bijdragen aan:

• Bewustwording binnen de organisatie.
• Aandacht voor preventie.
• Goede informatievoorziening aan cliënten en naasten.
• Een open bespreekcultuur.
• Beleid dat gericht is op veiligheid en respect.

Juist omdat cliëntenraden signalen uit de praktijk ontvangen, kunnen zij belangrijke vragen stellen en onderwerpen agenderen.

Wat is ouderenmishandeling?

Van ouderenmishandeling is sprake wanneer iemand van 65 jaar of ouder lichamelijke, psychische, financiële of andere schade ondervindt door het handelen of nalaten van iemand van wie hij of zij afhankelijk is.
Ouderenmishandeling kent verschillende vormen.

• Lichamelijke mishandeling:
  Hierbij gaat het bijvoorbeeld om slaan, duwen, knijpen, het verkeerd toedienen van medicatie of het onthouden van noodzakelijke zorg.
• Psychische mishandeling:
  Psychische mishandeling kan bestaan uit bedreigen, vernederen, schelden, intimideren of het bewust isoleren van een oudere.
• Financiële uitbuiting:
  Dit betreft het ongeoorloofd gebruik maken van geld of eigendommen van een oudere. Denk aan ongewenste geldopnames, misbruik van een bankpas of druk uitoefenen rondom schenkingen of erfenissen.
• Verwaarlozing:
  Bij verwaarlozing krijgt een oudere onvoldoende verzorging, voeding, ondersteuning of medische aandacht.
• Seksueel grensoverschrijdend gedrag:
  Ook ouderen kunnen slachtoffer worden van ongewenste seksuele handelingen of intimidatie.
• Schending van rechten:
  Hierbij wordt een oudere structureel beperkt in zijn of haar vrijheid, privacy of recht op zelfbeschikking.

Belangrijk om te weten is dat ouderenmishandeling niet altijd opzettelijk gebeurt.
Soms ontstaat een onveilige situatie doordat een mantelzorger ernstig overbelast raakt.
Dit wordt ook wel ontspoorde mantelzorg genoemd.

Signalen herkennen: Waar kunt u op letten?

Ouderenmishandeling is vaak moeilijk te herkennen. Slachtoffers schamen zich regelmatig, zijn afhankelijk van de pleger of zijn bang voor de gevolgen wanneer zij iets vertellen.
Daarom is het belangrijk alert te zijn op signalen.

Mogelijke signalen bij cliënten

• Onverklaarbare blauwe plekken of verwondingen.
• Regelmatig letsel zonder duidelijke oorzaak.
• Angstig, gespannen of teruggetrokken gedrag.
• Plotselinge veranderingen in stemming of gedrag.
• Slechte persoonlijke verzorging.
• Gewichtsverlies of tekenen van ondervoeding.
• Verwardheid of toenemende onzekerheid.
• Onverklaarbare financiële problemen.

Mogelijke signalen in de omgeving

• Familieleden of mantelzorgers die de cliënt voortdurend afschermen.
• Cliënten die niet vrijuit lijken te kunnen spreken.
• Opvallende spanningen tussen cliënt en mantelzorger.
• Grote afhankelijkheid van één persoon.
• Tekenen van overbelasting bij mantelzorgers.

Het is belangrijk te benadrukken dat één signaal niet automatisch betekent dat er sprake is van ouderenmishandeling.
Wel kan een combinatie van signalen aanleiding zijn om alert te zijn en vragen te stellen.

Twijfelt u?
Dan is het altijd verstandig om advies in te winnen, bijvoorbeeld bij Veilig Thuis.

Veilig thuis

Het is belangrijk te benadrukken dat één signaal niet automatisch betekent dat er sprake is van ouderenmishandeling.
Wel kan een combinatie van signalen aanleiding zijn om alert te zijn en vragen te stellen.
Twijfelt u? Dan is het altijd verstandig om advies in te winnen, bijvoorbeeld bij Veilig Thuis.

Veilig Thuis
● Gratis advies en ondersteuning
● Telefoon: 0800-2000 (24 uur per dag bereikbaar)
● Website: www.veiligthuis.nl

Welke vragen kunnen cliëntenraden stellen aan bestuurders?

Wilt u als cliëntenraad inzicht krijgen in hoe uw organisatie omgaat met ouderenmishandeling? Dan kunnen de volgende vragen helpen.

Beleid

• Heeft onze organisatie een beleid rondom ouderenmishandeling?
• Hoe worden cliënten en naasten hierover geïnformeerd?
• Hoe worden zorgprofessionals, vrijwilligers en medewerkers hierover geïnformeerd?
• Wat is het scholingsbeleid voor zorgprofessionals, vrijwilligers en medewerkers?

Meldingen

• Heeft de organisatie een meldprocedure?
• Hoe wordt deze procedure bij iedereen kenbaar gemaakt?
• Hoe wordt omgegaan met meldingen en vermoedens van ouderenmishandeling?
• Hoe kunnen cliënten, naasten en mantelzorgers veilig melding maken?

Veiligheid

• Zijn er cliëntvertrouwenspersonen beschikbaar?
• Hoe ondersteunt de organisatie mantelzorgers die overbelast dreigen te raken?
• In hoeverre is er aandacht voor het voorkomen van ontspoorde mantelzorg?

Leren en verbeteren

• Op welke manier worden signalen en incidenten geanalyseerd en geëvalueerd?
• Welke verbeterplannen (-maatregelen) zijn de afgelopen jaren opgesteld?
• Hoe wordt de cliëntenraad betrokken bij deze verbeterplannen?
• Bij wie kan de cliëntenraad deze informatie opvragen?

Deze vragen helpen om inzicht te krijgen in het bestaande beleid en om het gesprek over veiligheid structureel op de agenda te houden. Het bespreekbaar maken is een manier hoe cliëntenraden helpen ouderenmishandeling te voorkomen.

Van bewustwording naar actie

Ouderenmishandeling voorkomen begint met aandacht.
Door signalen te herkennen, het gesprek aan te gaan en duidelijke afspraken te maken, kunnen zorgorganisaties, medewerkers, naasten én cliëntenraden samen bijdragen aan een veilige omgeving.
Voor cliëntenraden ligt er een belangrijke kans om het gesprek aan te gaan met bestuurders en zorgorganisaties.
Niet vanuit wantrouwen, maar vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat ouderen zich veilig,
gehoord en gerespecteerd voelen.

Vermoedt u ouderenmishandeling?

Dan kunt u terecht bij:
Veilig Thuis

● Gratis advies en ondersteuning
● Telefoon: 0800-2000 (24 uur per dag bereikbaar)
● Website: www.veiligthuis.nl

Lees meer de meldcodes en afwegingskaders

Bronnen

• Veilig Thuis – Ouderenmishandeling
• Rijksoverheid – Wat kan ik doen bij (vermoeden van) ouderenmishandeling?
• Rijksoverheid – Toolkit meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
• Movisie – Belangrijke artikelen en publicaties over de aanpak van ouderenmishandeling
• United Nations – World Elder Abuse Awareness Day

Misschien ook interessant voor u

• Begrijpelijke cliëntmedezeggenschap met Taal voor allemaal
• Duurzaam = Gezond GGZ cliëntenraden
• Jouw sociale netwerk: Wie is er als de zorg wegvalt? Lees meer over het duurzame netwerk rondom cliënten.